Bir pırlantanın gerçek olduğu nasıl anlaşılır

“Gerçek mi” sorusunun içinde üç ayrı soru saklı

Bir taş, birbiriyle ilgisiz üç ayrı biçimde gerçek olmayabilir; bunlardan birini yanıtlayan test, diğer ikisi hakkında hiçbir şey söylemez.

• İmitasyon taş, pırlantayı taklit etmek üzere kesilmiş başka bir malzemedir: kübik zirkonya, moissanit, beyaz safir, beyaz topaz ya da düpedüz cam. Aşağıda anlatılan testlerin neredeyse hepsi bu soruya yöneliktir.
• Laboratuvarda üretilmiş pırlanta pırlantadır. Aynı karbon, aynı sertlik, aynı 2,42 kırılma indisi, evde yapılan her testte aynı davranış. Taklit değildir ve dengi olan maden çıkışlı bir taşın küçük bir kesri kadar eder.
• İşlem görmüş taş, rengi ya da berraklığı çatlak dolgusu, lazerle delme veya ışınlamayla iyileştirilmiş doğal pırlantadır. Gerçektir ve işlem görmemiş bir dengine göre hatırı sayılır ölçüde daha az eder.

Başlamadan önce hangi soruyu sorduğunuza karar verin; çünkü son ikisini mutfak masasının başında kimse yanıtlayamaz.

Buğu testi ve sınırları

Soğuk bir cama üfler gibi, yakın mesafeden taşa üfleyin. Pırlanta ısıyı yeryüzündeki hemen her malzemeden daha iyi iletir – metre-kelvin başına kabaca 2000 watt, kübik zirkonyanın yaklaşık 2 değerine karşılık – bu yüzden yoğuşan nemin sıcaklığını çekip alır ve bir saniyede ya da daha kısa sürede berraklaşır. Zirkonya buğuyu iki üç saniye tutar, cam daha da uzun.

Uyarılar testin kendisinden önemlidir. Taşın temiz olması gerekir: el kremi, sabun ya da cilt yağından kalan ince bir tabaka, neyin üstünde olursa olsun buğuyu tutar. Bütün öğleden sonra parmakta kalmış bir yüzük zaten ten sıcaklığındadır ve neyden yapılmış olursa olsun buğuyu çabuk atar. Moissanit de ısıyı neredeyse pırlanta kadar hızlı dağıtacak kadar iyi iletir; dolayısıyla testi geçmek size “cam değil, büyük ihtimalle zirkonya da değil” der, asla “pırlanta” demez.

Gazete testi mıhlı bir taşta neden çuvallar

Okuma testi şöyle yapılır: çıplak bir taşı tablası aşağı gelecek biçimde gazete yazısının üstüne koyar, harfleri taşın içinden okumaya çalışırsınız. İyi kesilmiş yuvarlak bir brilyan ışığı öylesine eksiksiz kırıp geri gönderir ki ne yazı görürsünüz ne de keskin bir çizgi. Cam ve sığ, kötü kesilmiş taklitler baskıyı çoğu zaman geçirir.

Test yalnızca, sayfaya tam oturabilen düz tablalı çıplak bir taşta çalışır. Taş bir kez mıhlandı mı testi hiç yapamazsınız: montür taşın alt kısmını kâğıttan yukarıda tutar, mıhlama yandan ışık sızdırır, tırnaklar araya girer. Üstelik iyi kesilmiş zirkonya ve moissanit de yazıyı pırlanta kadar dağıttığı için testi geçer; hakiki ama sığ kesimli eski bir taşı ise haksız yere mahkûm edebilir. Çıplak bir taşta testin başarısız olmasını daha ileri bakmak için bir gerekçe sayın; mıhlı her parçada ise testi kullanılamaz kabul edin.

10x lupun gösterip gözün göstermedikleri

Bir lup, dışarıdan söylenen bir yemekten ucuza mal olur ve evde yapılan bütün testlerin toplamından fazlasını yanıtlar. Lupu gözünüze dayayın, taşı lupa getirin ve yandan güçlü bir ışık kullanın.

• Faset birleşimleri. Pırlanta Mohs ölçeğinde 10’dur ve faset kenarları onlarca yıl jilet gibi keskin kalır. Zirkonya ile cam aşınır; büyütme altında birleşim yerleri yumuşamış ve yuvarlanmış görünür, tablada ince çizikler belirir.
• Çiftlenme. Moissanit çift kırıcıdır. Taca tam tepeden değil eğik bir açıyla bakın; arka faset kenarları birbirinden hafifçe kaymış iki çizgi halinde görünür. Pırlanta tek kırıcıdır ve asla çiftlemez.
• İnklüzyonlar. Küçük kristaller, tüy biçimli çatlaklar ve iğne ucu noktacıklar doğal bir taşın kanıtıdır. Kusursuz yuvarlak gaz kabarcıkları ise cam ya da cam taş kanıtıdır.
• Kemer yazısı. Derecelendirilmiş taşların çoğu, kemerine lazerle işlenmiş bir rapor numarası taşır; laboratuvarda üretilmiş taşlara ise sık sık LG ya da LAB GROWN yazılır. Son derece küçüktür; parlak bir ışıkla 10x bunu gösterebilir, 20x daha iyidir.

Ateş, ağırlık ve tezgâhtaki test cihazı

Tek bir ışık kaynağı altında pırlanta ağırlıklı olarak beyaz parlamalar ve ölçülü miktarda renk döndürür – dispersiyonu 0,044’tür. Moissanitin dispersiyonu 0,104, yani iki katından fazla; insanların disko topu ateşi diye tarif ettiği bariz gökkuşakları savurur. Zirkonya ikisinin arasında durur ve keskinden çok camsı okunur. Bu, eğitimli bir karşılaştırmadır, bir karar değil; yarım karatın altındaki taşlarda ise güvenilmezdir.

Çıplak bir taşta ağırlık daha belirleyicidir. Zirkonya pırlantadan çok daha yoğundur, kabaca 5,7’ye karşı 3,52; dolayısıyla bir karatlık pırlantanın milimetrik ölçülerine göre kesilmiş bir zirkonya 1,7 karata yakın gelir. Kumpası ve karat terazisi olan herhangi bir kuyumcu bunu bir dakikada çözer.

Kuyumcu tezgâhındaki el probu ısı iletkenliğini ölçer; eski probların moissanite pırlanta demesinin nedeni budur. Çift kanallı cihazlar buna bir elektrik iletkenliği kanalı ekleyerek moissaniti işaretler; onlar bile elektrik ileten, bor içeren nadir tip IIb pırlantaları moissanit diye okur. Hangi tür cihazın kullanıldığını sorun.

Montür de bir kanıttır

Kimse iki karatlık maden çıkışlı bir pırlantayı adi metale mıhlamaz. Halkanın iç yüzünde bir ayar damgası arayın: altın için 750, 585 ya da 375, platin için 950, sterling gümüş için 925. İri beyaz bir taşın altındaki 925 damgası, taşın zirkonya olduğuna dair güçlü bir ipucudur; çünkü gümüş, bijuteri ve moda taşları için standart montürdür. Altın damgalarını okuma rehberimiz her işaretin ne anlama geldiğini anlatıyor.

Sonra aşınmaya bakın. Halkada kaplamanın açıldığı yerdeki yeşil ya da gri çizgi, omuzlarda beyaz metalin altından vuran sarı ton, incelmiş ya da açılmış tırnaklar, taşın yakınında görünen herhangi bir yapıştırıcı – bunların her biri, parıltıya dair bir önseziden daha değerli birer gözlemdir.

Bir fotoğrafın çözebildiği ve çözemediği

Bir fotoğraf beklenenden fazlasını taşır: metalin rengi ve aşınması, kesimin dış hatları ve oranları, taşın ışıkla nasıl baş ettiği, nasıl tutulduğu ve halkanın iç yüzünün makro çekiminde damganın kendisi. Bu, iki tarafın gözlemleri de ortaya konarak muhtemelen hakiki, kesin değil ya da muhtemelen imitasyon sonucuna doğru akıl yürütmeye yeter. Carat’ın bir fotoğraftan yaptığı budur ve döndürdüğü her karat, kesim, renk ve berraklık rakamı derece değil, tahmin olarak etiketlenir.

Bir fotoğrafın yapamadıkları: ısı ya da elektrik iletkenliğini ölçmek, taşı tartmak, telefon çözünürlüğünde çiftlenmeyi güvenilir biçimde göstermek ya da laboratuvarda üretilmiş pırlantayı madenden çıkanından ayırmak. Sonuncusu fotoğrafçılığın sınırı değildir. Laboratuvar cihazları dışındaki her şeyin sınırıdır.

Hangi soruyu ne kesinleştirir

• İmitasyon mu, pırlanta mı: çift kanallı ısı ve elektrik test cihazı, lup ve terazisi olan bir kuyumcuda on dakika. Genellikle beklerken ve ücretsiz.
• Laboratuvarda üretilmiş mi, madenden mi: GIA ya da IGI gibi bir derecelendirme laboratuvarının raporu. Bu bir tezgâh testi değil, spektroskopidir; hiçbir dükkân cihazı bunu yapamaz.
• Hangi dereceyi alır: yine aynı laboratuvar, taş montüründen çıkarılmış halde. Ağırlık, kesim, renk ve berraklık tahmin edilmez, ölçülür.
• İşlem görmüş mü, görmemiş mi: yine laboratuvar. Çatlak dolgusu, büyütme altında bir gemologun aramayı bildiği bir parlama etkisi gösterir.

Yapılmaması gereken üç şey: çizme testi yok, çünkü zirkonya, moissanit ve kuvarsın üçü de camı çizer, pırlanta ise sert bir kenara çarpınca kırılabilir; alev yok; alaşımlı metale ve mıhlamadaki yapıştırıcıya saldırdığı için evdeki çamaşır suyu yok.