Nuôi trong phòng thí nghiệm hay tự nhiên? Ảnh nói được gì

Cùng một vật chất, hai cách sinh ra

Kim cương nuôi trong phòng thí nghiệm là kim cương. Nó là carbon trong đúng mạng lập phương như một viên kết tinh dưới lớp phủ manti, với cùng độ cứng, cùng chiết suất, cùng độ tán sắc và cùng độ dẫn nhiệt. Nó không phải hàng nhái. Cubic zirconia và moissanite mới là đá giả: những vật liệu khác đi mượn vẻ ngoài. Kim cương nuôi chẳng mượn gì cả, bởi nó chính là thứ ấy, chỉ khác là lớn lên trong buồng nuôi qua vài tuần thay vì trong đá qua một khoảng thời gian không ai hình dung nổi.

Chỉ một sự thật đó thôi đã chi phối mọi thứ còn lại. Vì hai loại là cùng một vật chất, mọi phép thử hoạt động bằng cách đo một tính chất của vật chất đều không tách được chúng. Đầu dò nhiệt của thợ kim hoàn cho cả hai đi qua. Phép thử hà hơi – hà vào mặt bàn rồi xem lớp mờ tan đi – cũng cho cả hai đi qua. Cào lên thuỷ tinh chỉ cho thấy viên đá cứng hơn thuỷ tinh, điều đúng với kim cương, moissanite lẫn sapphire như nhau. Trọng lượng, tỷ trọng, lửa và độ chói đều cho cùng một kết quả.

Một tấm ảnh làm được gì và không làm được gì

Một tấm ảnh là bằng chứng hữu ích cho vài câu hỏi và hoàn toàn không phải bằng chứng cho câu hỏi này. Nó thường phân biệt được kim cương với đá giả, bởi đá giả khác nhau về vật chất và tự để lộ mình: moissanite cho thấy cạnh giác nhân đôi khi nhìn xuyên qua phần mão ở đúng góc, cubic zirconia tán sắc rộng hơn và chỗ giao giác của nó mòn tròn đi, thuỷ tinh thì lộ bọt khí. Những dấu hiệu ấy được trình bày trong cẩm nang phân biệt kim cương thật với đá giả của chúng tôi.

Thứ không tấm ảnh nào ghi lại được là lịch sử sinh trưởng. Nguồn gốc được viết trong cách tinh thể lớn lên và trong những gì nó giữ lại khi lớn lên, mà những đặc điểm ấy hoặc nhỏ hơn hẳn thang đo của một tấm ảnh, hoặc vô hình hoàn toàn trước ánh sáng khả kiến. Carat ghi mỗi viên đá là tự nhiên, nuôi trong phòng thí nghiệm, đá giả, đã xử lý hay chưa rõ, kèm lập luận của nó, và khi tấm ảnh không đỡ nổi điều gì hơn chữ chưa rõ thì đó đúng là điều nó nên nói.

HPHT và CVD: hai cách nuôi

Kim cương phòng thí nghiệm được làm ra theo hai lối, và mỗi lối để lại dấu vết mà phòng giám định đọc được.

Áp suất cao, nhiệt độ cao (HPHT) tái tạo điều kiện manti trong một máy ép, nuôi tinh thể từ carbon hoà tan trong một khối kim loại chảy làm chất trợ dung. Đá nuôi theo lối này đôi khi giữ lại những bao thể kim loại li ti từ chất trợ dung ấy, khiến thỉnh thoảng một viên đá phản ứng yếu ớt với nam châm mạnh, và màu có thể nằm thành từng khối theo các khu vực sinh trưởng chứ không thành dải như ở đá tự nhiên.

Lắng đọng hơi hoá học (CVD) nuôi tinh thể thành từng lớp từ một loại khí chứa carbon lên một tấm mầm phẳng, việc này có thể để lại những vân mảnh và ứng suất xếp cùng một hướng. Vật liệu CVD vừa nuôi xong thường ngả nâu, và phần lớn được xử lý sau đó để khử sắc nâu ấy, thường bằng một lần ủ HPHT. Một báo cáo của phòng giám định sẽ ghi chú điều đó.

Không điều nào trong số này hiện ra trên ảnh. Bao thể ở cỡ hiển vi, ứng suất cần đến ánh sáng phân cực, còn cấu trúc khu vực chỉ lộ ra dưới tử ngoại sâu. Biết chúng giải thích vì sao một phòng giám định trả lời được câu hỏi này, chứ không phải cách bạn có thể tự trả lời.

Dòng chữ khắc trên cạnh viền

Lối tắt thiết thực nằm ở cạnh viền, cái vành hẹp quanh chỗ rộng nhất của viên đá. Phần lớn đá đã được phòng giám định phân cấp đều mang một dòng khắc laser ở đó: số báo cáo, và với vật liệu nuôi trong phòng thí nghiệm thì thường có chữ lab grown hoặc một dạng viết tắt, bởi các phòng giám định lớn đều yêu cầu nêu rõ nguồn gốc. Dòng chữ ở cỡ hiển vi nhưng đọc được bằng kính lúp 10x.

Hãy giữ kính lúp sát mắt rồi đưa viên đá lên, với một nguồn sáng mạnh đặt chếch sang bên chứ không phải sau lưng bạn, và xoay viên đá thật chậm trọn một vòng trong lúc nhìn vào cạnh viền. Các chấu che mất một phần cạnh viền, nên dòng chữ có thể đang bị khuất.

Hai điều cần lưu ý. Một dòng khắc là một ghi chép chứ không phải một bằng chứng: hãy dùng nó bằng cách gõ số báo cáo vào trang tra cứu trực tuyến của chính phòng giám định đã cấp, rồi đối chiếu xem khối lượng, kích thước và các mức phân cấp có khớp với viên đá trước mặt bạn không. Và việc không có dòng khắc thì không chứng minh điều gì. Đá cũ, đá đã cắt lại và đá chưa từng được gửi đi phân cấp đều hoàn toàn không mang dòng nào.

Điều thực sự khép lại câu hỏi

Tách đá nuôi khỏi đá tự nhiên là công việc thường ngày của phòng giám định, và không nơi nào khác làm được. Các thiết bị làm ba việc:

• Ảnh huỳnh quang tử ngoại sâu. Dưới tia tử ngoại sóng ngắn, cấu trúc sinh trưởng của một viên đá sáng lên – phân đới đồng tâm ở đá tự nhiên, cấu trúc khu vực hoặc từng lớp ở đá nuôi – và ánh sáng dư sau đó cũng khác nhau.
• Quang phổ học. Phép quang phát quang ở nhiệt độ rất thấp làm lộ ra các tâm khuyết tật mà sự có mặt và tỷ lệ của chúng chỉ ra tinh thể đã lớn lên thế nào và có bị xử lý hay không. Quang phổ hồng ngoại xếp đá thành các type theo hàm lượng nitơ, có type phổ biến trong tự nhiên nhưng hiếm gặp trong phòng thí nghiệm.
• Độ phóng đại. Bao thể kim loại trợ dung, tàn dư của tấm mầm và bao thể khoáng vật tự nhiên, mỗi thứ kể một câu chuyện riêng ở mức 10x trở lên.

Giới buôn dùng những máy sàng lọc phân loại nhanh thành đạt và cần xem lại. Cần xem lại không phải một kết luận; nó nghĩa là viên đá cần được kiểm tra đầy đủ. Câu trả lời dứt điểm là một báo cáo từ phòng giám định đá quý có uy tín, và với một viên đá thực sự có giá trị thì chính bản báo cáo ấy là thứ người mua, thẩm định viên hay công ty bảo hiểm sẽ đòi được xem.

Vì sao đá nuôi bán lại yếu đến vậy

Hai viên đá là cùng một vật chất nhưng không phải cùng một tài sản, và lý do nằm ở nguồn cung. Nguồn cung tự nhiên đi ra từ một số mỏ hữu hạn theo một nhịp không ai điều khiển được. Nguồn cung đá nuôi là một bài toán sản xuất: thêm lò, thêm sản lượng. Chi phí sản xuất đã giảm mạnh khi công suất tăng lên, và giá bán lẻ đi xuống theo chúng năm này qua năm khác.

Điều đó có một hệ quả thẳng thừng cho việc bán lại. Người mua hàng cũ định giá dựa trên số tiền một viên đá mới tương đương đáng giá hôm nay, chứ không dựa trên số tiền bạn đã trả, mà thứ tương đương của hôm nay thì rẻ hơn của năm ngoái. Một viên kim cương nuôi mua vài năm trước thường chỉ thu về một phần nhỏ giá mua, và nhiều đại lý từ chối mua hẳn, trừ khi để đổi lấy hàng.

Kim cương tự nhiên cũng chẳng phải một sổ tiết kiệm: giá bán lẻ gồm cả biên lợi nhuận của người bán, và khoảng cách giữa giá cửa hàng với mức chào của đại lý là rất rộng. Khác biệt nằm ở chỗ giá bán lại của đá tự nhiên được neo vào một nguồn cung không ai muốn tăng là tăng được. Phần ổ gắn thì không bị ảnh hưởng, bởi kim loại giữ nguyên giá trị nấu chảy bất kể thứ gì nằm trên nó, và đó là một lý do vì sao một món đồ nên được định giá trên ba thị trường.

Nên hỏi gì, và một ứng dụng thêm được gì

Nếu bạn đang mua, bốn câu hỏi làm gần hết công việc. Có báo cáo không, và của phòng giám định nào. Số báo cáo là bao nhiêu, để bạn tra cứu được trước khi trả tiền. Viên đá có được khắc chữ không. Và hoá đơn có ghi rõ nguồn gốc bằng chữ không, bởi đó chính là thứ bạn sẽ dựa vào nếu sau này hoá ra nó sai.

Nếu bạn đã sở hữu món đồ mà không có giấy tờ gì, hãy đọc dấu kiểm định và mọi dòng khắc, nhờ một thợ kim hoàn xác nhận viên đá là kim cương chứ không phải đá giả, và gửi nó tới phòng giám định nếu câu hỏi nguồn gốc có tiền bạc đi kèm. Một kết quả đọc từ Carat cho bạn biết món đồ là gì, các dấu nói gì, viên đá được cắt và gắn ra sao, và bằng chứng dừng lại ở đâu – rồi nó gọi tên phép thử sẽ khép lại phần còn lại. Đó là điểm khởi đầu cho cuộc trao đổi ấy, không phải thứ thay thế nó.