Verhit, geolied, gevuld: behandelingen en hun prijs

Behandeld is niet hetzelfde als nep

Vrijwel elke gekleurde steen die vandaag wordt verkocht, is behandeld, en dat is geen schandaal. Behandelen is een aanvaard onderdeel van de handel zolang het wordt vermeld, en die vermelding hoort op de factuur te staan. Een verhitte saffier is nog altijd natuurlijk korund; een oven heeft een klus afgemaakt waar de aarde aan was begonnen. Een imitatie van glas is een heel ander voorwerp, en die twee vragen horen nooit door elkaar te lopen.

Wat een behandeling verandert, is de prijs, en per behandeling in zeer verschillende mate. Sommige behandelingen zijn zo gewoon dat de markt ze als uitgangspunt prijst en juist voor de afwezigheid ervan een premie betaalt. Andere laten een steen breekbaar achter, of afhankelijk van een laagje kleur dat gewoon dragen kan wegnemen, en dan is de juiste prijs een klein deel van die van een onbehandelde tegenhanger. In vrijwel alle gevallen kun je niet zien welke van de twee je voor je hebt. De behandelingen die het meeste geld verschuiven, zijn onzichtbaar voor het oog, voor een loep en voor een foto.

Verhitting, en de premie op een onverhitte steen

Het verhitten van robijn en saffier behoort tot de oudste gebruiken in de edelsteenhandel, en het gebeurt zolang er handel is. Op hoge temperatuur gehouden kan korund een troebele grijze waas kwijtraken, fijne zijde-insluitsels laten oplossen en in een sterkere, gelijkmatiger kleur uitkomen. De verandering is blijvend en zit in de structuur. Er is geen laagje dat kan afslijten en niets dat kan uitdrogen, en een verhitte saffier laat zich precies zo schoonmaken, vermaken en dragen als een onverhitte.

Omdat verhitten zo goed als algemeen is, gaat de markt ervan uit. Een fijne robijn of saffier met een laboratoriumrapport waarin staat dat er geen aanwijzingen voor verhitting zijn, gaat voor een forse premie boven een verhitte steen van dezelfde ogenschijnlijke kleur, en bij belangrijke stenen kan die premie de prijs domineren. Ze wordt niet voor de schoonheid betaald – de verhitte steen ziet er misschien identiek uit – maar voor de zeldzaamheid, want een steen die die kleur zonder hulp bereikte, is ongewoon. Met kijken beoordeel je het niet: een gemmoloog leest de insluitsels onder vergroting op sporen van hoge temperatuur, en een laboratorium voegt daar spectroscopie aan toe.

Olie in smaragden, en in welke mate

Smaragden groeien met scheurtjes die tot aan het oppervlak komen, en vrijwel alle worden gevuld met een kleurloze stof waarvan de brekingsindex dicht bij die van de steen ligt, zodat die scheurtjes geen licht meer vangen. Van oudsher is dat cederhoutolie; de moderne praktijk gebruikt ook kunstharsen. De steen leest helderder en groener. Dit wordt verwacht, het wordt vermeld als zuiverheidsverbetering, en een smaragd die er helemaal geen heeft, is ongewoon genoeg om een eigen premie te dragen.

Twee bijzonderheden wegen zwaarder dan het feit zelf. De eerste is de mate: laboratoria melden de verbetering als geen, gering, matig of aanzienlijk, en die schaal geeft weer hoeveel van de ogenschijnlijke zuiverheid vulmiddel is in plaats van steen. Het prijsverschil tussen gering en aanzienlijk is groot.

De tweede is dat olie niet blijvend is. Ze kan over decennia uitdrogen, krimpen of wegsijpelen, en scheurtjes die onzichtbaar waren, worden weer zichtbaar. Hitte, stoom, oplosmiddelen en ultrasone apparaten versnellen dat allemaal. Er is niets structureels verloren gegaan, en een juwelier die met smaragden werkt, kan de steen reinigen en opnieuw oliën. Maar het betekent wel: lauw water, milde zeep en een zacht borsteltje, en verder niets.

Vullen met loodglas is iets heel anders

Een robijn met loodglas vullen is niet het verbeteren van een goede steen. Het is een bewerking van zwaar gebarsten korund van lage kwaliteit dat anders onverkoopbaar zou zijn. Het materiaal wordt verhit met een loodrijk glas dat door het netwerk van barsten stroomt en stolt, waardoor de stukken samengaan tot iets dat bij elkaar blijft en op een rode steen lijkt. Bij het slechtste materiaal is het glas een groot deel van wat je in handen hebt.

Zulke stenen zijn een klein deel waard van een vergelijkbare verhitte robijn, en dat verschil is geen kwestie van smaak. Loodglas is zacht en chemisch kwetsbaar op manieren waarop korund dat niet is.

• Gewone hitte aan de werkbank bij een reparatie – een band op maat maken, een klauwtje bijzetten – kan de vulling vertroebelen, putten of laten inzakken.
• Citroensap, ontkalkers uit het huishouden en sommige sieradendips bijten het glas aan.
• Ultrasoon reinigen en stoom kunnen de vulling eruit drijven.

Wie aan de steen werkt, moet dat vooraf te horen krijgen, en dat kan alleen als jij het weet. Onder vergroting ziet een gemmoloog ingesloten gasbelletjes in de gevulde kanalen en een blauworanje flits erlangs.

Diffusie, en kleur die in een laagje zit

Bij diffusie wordt een steen verhit in contact met een kleurend element, zodat de kleur zich vlak onder het oppervlak ontwikkelt in plaats van door het hele materiaal heen. Titaandiffusie geeft blauw in saffier; berylliumdiffusie duwt korund naar oranje en geel, en dringt soms dieper door.

Het gevolg is praktisch. Omdat de kleur in een laagje zit, haalt alles wat oppervlak wegneemt ook kleur weg. Een schilfer op de rondist kan bleek materiaal eronder blootleggen, en herpolijsten – het gebruikelijke middel bij een afgesleten steen – kan de kleur eraf halen of vlekkerig achterlaten. Dat is niets om jaren later aan de werkbank te ontdekken.

Bestraalde en verhitte blauwe topaas hoort in een andere categorie thuis, en dat is het waard om ronduit te zeggen, omdat mensen zich er onnodig zorgen over maken. Vrijwel alle blauwe topaas begon als bijna kleurloos materiaal, werd bestraald en daarna verhit. De kleur is stabiel, het materiaal is gewone topaas, en waar de behandeling is gereguleerd, worden stenen vastgehouden en gecontroleerd voordat ze worden verkocht. Het is geen behandeling om ongerust over te zijn. Het is simpelweg de reden dat blauwe topaas goedkoop is.

Verf, stabilisatie en impregnatie

Poreuze en korrelige materialen trekken hun eigen behandelingen aan.

• Jade. Gebleekte en met polymeer geïmpregneerde jadeïet, en geverfde jadeïet, komen allebei veel voor. De handel scheidt onbehandeld materiaal van gebleekt, geverfd en allebei, en het prijsverschil is enorm. Verf verbleekt en polymeer kan vergelen.
• Lapis lazuli. Bleek of grijs materiaal wordt dieper blauw geverfd en soms in de was gezet, en de verf kan op een doek afgeven.
• Turkoois. Het meeste turkoois op de markt is met hars gestabiliseerd, wat krijtachtig materiaal harder maakt en voorkomt dat het oliën opneemt en van kleur verschiet. Gestabiliseerd turkoois is een legitiem product; geverfd of gereconstitueerd materiaal is een veel goedkoper product.
• Parels. Bleken is routine en verven komt veel voor, en allebei horen te worden vermeld.

Niets hiervan maakt een stuk waardeloos. Het maakt de omschrijving belangrijk, en daarom telt de formulering op een factuur net zo zwaar als de steen.

Wat een foto kan, en wat het beslecht

Een foto draagt een deel van wat een behandeling achterlaat: kleur die te gelijkmatig leest voor het materiaal, een flits van de verkeerde kleur langs een breuk, een geschilferde rondist met bleker materiaal eronder, verf opgehoopt in een scheur. Dat zijn gronden voor een vraag, nooit voor een antwoord. Carat legt zulke waarnemingen vast als tekenen van behandeling, met de redenering erbij, en waar het bewijs ophoudt, zegt het dat in plaats van te gokken.

Wat het beslecht, is een gemmologisch laboratorium: vergroting, spectroscopie en, bij de lastigere gevallen, chemische analyse. Bij een gekleurde steen van enige werkelijke waarde is dat rapport wat een serieuze koper wil zien, en het is het verschil tussen een steen verkopen als wat hij is en hem verkopen als wat je hoopte. Om af te wegen of dat bedrag het waard is, zet wat je sieraden waard zijn de drie markten uiteen waarin een stuk staat, en hoe je weet of een diamant echt is behandelt de aparte behandelingen die je in diamant tegenkomt.